Ymgyrchydd ffeministaidd o鈥檙 1950au i ail-ymweld 芒鈥檌 Cause c茅l猫bre

Sheila Parry (Davies ar y pryd) yn ystod ei dyddiau coleg.Sheila Parry (Davies ar y pryd) yn ystod ei dyddiau coleg.

A hithau bellach dros ei 80, bydd Sheila Parry (Davies gynt), ymgyrchydd cynnar dros gydraddoldeb i fyfyrwyr benywaidd a chafodd ei diarddel o'r Coleg Normal yn 1953 oherwydd ei hymgyrchu, yn dychwelyd i Fangor (ddydd Gwener, 5 Medi 5.30) i drafod ei hatgofion o'r digwyddiadau a arweiniodd at y Coleg Normal yn cael ei drafod yn y senedd.  

Bydd Shelia Davies yn mynd i'r hen Goleg Normal, sydd bellach yn rhan o Brifysgol 精东传媒, ar gyfer lansiad 'Back to Normal'. Mae hwn yn fersiwn Saesneg o a gyhoeddwyd yn 2011 sy'n rhoi golwg ar hanes y Coleg Normal, o safbwynt y myfyrwyr.

Cafodd ymateb y Coleg i ymgyrch am fwy o ryddid i'r myfyrwyr benywaidd, dan arweiniad Sheila Davies fel Llywydd Cyngor y Merched, sylw gan y cyfryngau cenedlaethol. Trafodwyd y mater hyd yn oed ar lawr T欧'r Cyffredin a chynhaliwyd ymchwiliad gan y Weinyddiaeth Addysg.

Roedd gan fyfyrwyr gwrywaidd y Coleg fforwm i fynegi eu barn. Ond nid oedd gan y myfyrwyr benywaidd fawr ddim.  Roedd Cyngor y Merched newydd gael ei greu'r adeg honno ond dim ond cydnabyddiaeth arwynebol a gafodd gan awdurdodau'r coleg.

Daeth Sheila Davies i Fangor o'r Ystrad yn y Rhondda ac fe'i hetholwyd yn llywydd Cyngor y Merched oedd newydd ei ffurfio am y flwyddyn academaidd 52-53. Gwelodd fel nad oedd y Cyngor yn cael ei gynnull dim ond pan fyddai awdurdodau'r Cyngor ei angen, a gan fod ganddynt fwyafrif ar y Cyngor roeddent yn atal unrhyw benderfyniadau. Felly penderfynodd Sheila a chorff y myfyrwyr mai'r unig ffordd ymlaen oedd dilyn beth oedd undebau myfyrwyr eraill wedi'i wneud a gweithio gydag arweiniad Undeb Cenedlaethol Myfyrwyr (NUS).  Gyda chyngor a chymorth yr Undeb, lluniwyd deiseb dan ei harweinyddiaeth yn rhestru'r cwynion niferus am lymder rheolau'r Coleg fel yr oeddent yn effeithio ar ferched a chyflwynwyd y ddeiseb i'r Prifathro, Dr Richard Thomas.  

Byddai'r gofynion a nodwyd yn y ddeiseb ar ran myfyrwyr benywaidd yn ymddangos yn anhygoel i fyfyrwyr heddiw. Roeddent yn cynnwys pethau fel cael yr hawl i fynd allan heb orfod egluro lle roeddent yn mynd na gyda phwy, a bod eu goleuadau yn cael eu diffodd yn awtomatig am 10.45 yn lle 10.15!  Roedd gan fyfyrwyr gwrywaidd llawer mwy o ryddid i wneud beth bynnag yr oeddent eisiau.

Fel y mae Sheila ei hun yn cofio:

鈥淩oeddwn yn edrych ymlaen at symud i ogledd Cymru ond, yn fuan ar 么l ymgartrefu ym Mangor, dechreuais brofi ymdeimlad cryf o anghyfiawnder yngl欧n 芒鈥檙 rheolau a鈥檙 cyfyngiadau a osodid ar ein gweithgareddau, a sylweddoli mai ni oedd 鈥楽inderelas鈥� y bywyd cymdeithasol. Roeddem yn cymdeithasu 芒 myfyrwyr y Brifysgol a Choleg y Santes Fair, ac roedd llawer llai o gyfyngiadau ar fyfyrwyr benywaidd y colegau hynny, ac ar y dynion wrth gwrs, nag oedd arnom ni.

鈥淩oedd fy magwraeth wedi fy mharatoi i frwydro, ac roedd fy rhieni鈥檔 barod i鈥檓 cefnogi.鈥�

Fel y mae Dr Tudor Ellis yn adrodd yn 鈥楤ack to Normal鈥�:

鈥淢ewn ymateb i鈥檙 modd y gweithredodd wrth gyflwyno鈥檙 ddeiseb a鈥檌 phenderfyniad wedyn i wrthod cyfarfod 芒鈥檙 Prifathro heb gwmni ei chyd-fyfyrwyr, yn dilyn cyngor gan UCM, penderfynodd y Prifathro, ar 30 Ionawr 1953, anfon Sheila Davies adref.鈥�

Mewn gwirionedd, diarddelwyd Sheila ychydig fisoedd cyn iddi gwblhau ei chwrs hyfforddi athrawon gwyddor t欧. Gwnaeth yr awdurdodau 鈥榝wch dihangol鈥� ohoni, gan ddisgrifio鈥檙 mater fel un yn ymwneud ag unigolyn, yn hytrach na rhywun oedd yn cynrychioli corff o fyfyrwyr. Nid ystyriodd awdurdodau鈥檙 coleg y gofynion a nodwyd gan y rhai a oedd wedi llofnodi鈥檙 ddeiseb.

Ar 么l i'r Weinyddiaeth Addysg ymyrryd, bu modd i Sheila gwblhau ei chwrs mewn coleg arall. Fodd bynnag, araf fu鈥檙 symudiad tuag at gydraddoldeb i fyfyrwyr benywaidd. Nid enillodd merched fwy o ryddid hyd nes i Dr Jim Davies ddod yn Brifathro ar y Coleg Normal ym 1969 - newidiadau a groesawyd yn dawel pan gyflwynwyd hwy, heb unrhyw sylw.

Yn 么l Fred Jarvis, a oedd ar y pryd yn Llywydd UCM ac a fyddai wedyn yn dringo i rengoedd uchel Undeb Cenedlaethol yr Athrawon, yn ei hunangofiant, 鈥榊ou Never Know Your Luck鈥� (2014), 鈥淏u achos Sheila Davies yn fodd i ni (yn UCM) ddechrau trafodaeth agored ar yr holl fater yngl欧n ag agwedd colegau hyfforddi tuag at eu myfyrwyr, agwedd na ch芒i ei goddef pe bai prifysgolion yn ei chymryd.  O hynny allan, gwella wnaeth y sefyllfa yn y colegau.鈥� (tud. 59)

Erbyn hyn mae'r llyfr wedi cael ei gyfieithu i'r Saesneg gan yr awdur, Dr Tudor Ellis, cyn-ddarlithydd yn y Coleg Normal, a chaiff 'Back to Normal' ei lansio mewn digwyddiad yng Nghanolfan Rheolaeth Prifysgol 精东传媒 am 5.30 ar 5 Medi.  Mae 'Back to Normal' ar gael yn y siopau llyfrau am 拢12.99.  Gellir archebu cop茂au trwy anfon siec am 拢15.49 (yn cynnwys cost postio) yn daladwy i Brifysgol 精东传媒 at Gillian Pritchard, yr Ysgol Addysg, Safle鈥檙 Normal, 精东传媒 LL57 2PZ.

Dyddiad cyhoeddi: 21 Awst 2014