Arglwyddes Margaret Verney
Rydym yn falch iawn o rannu'r blog hwn gan Issy Marston, myfyrwraig ôl-raddedig ym Mhrifysgol ¾«¶«´«Ã½, o'r enw 'Lady Margaret Verney: Rediscovering the Life and Achievements of Aristocratic Women and the Country House'.
Ysgrifennwyd y blog hwn fel rhan o fodiwl MA newydd ym Mhrifysgol ¾«¶«´«Ã½ o'r enw ‘Reinterpreting the Country House: Archives, Interpretation and the Histories of Wales’, a gyd-ddyluniwyd gan Dr Shaun Evans a Dr Lowri Ann Rees.
Yn fyw: 1844–1930
Lleoliad: Castell Bodelwyddan a Phlas Rhianfa, Gogledd Cymru. TÅ· Claydon, Swydd Buckingham.
Rôl allweddol: Awdur, hanesydd a hyrwyddwr addysgol.
Gwybodaeth Allweddol: Ffigwr amlwg yn y gymuned leol, gyda mentrau a chyflawniadau personol fel cyhoeddi ei weithiau ei hun. Rolau allweddol a chyfranogiad yn natblygiad cynnar Prifysgol ¾«¶«´«Ã½, megis bod yn aelod o lys y brifysgol 1894–1922 ac yn ddirprwy ganghellor iau ym 1919. Ymgyrchydd addysgol dros addysg uwch ac addysg i ferched yng Nghymru.
Roedd yr Arglwyddes Margaret Verney yn ymgyrchydd addysgol, awdur a hanesydd amlwg. Yn disgyn o deulu aristocrataidd yng Ngogledd Cymru, bydd y blog hwn yn archwilio ei bywyd a'i chyflawniadau. Gan wneud hynny trwy'r tair hunaniaeth y gellir eu priodoli iddi a'r cysylltiadau â thri phlasty pwysig. Gan ddarganfod ei bywyd cynnar yng nghastell Bodelwyddan trwy ddyddiaduron ei phlentyndod. Yna archwilio ei hawdurdodaeth a chysylltiadau ag ystâd ei gŵr yn Claydon House. Yn olaf, ei rôl mewn hyrwyddo addysgol a'i chyfranogiad ym Mhrifysgol ¾«¶«´«Ã½, gan ei bod yn etifeddes Plas Rhianfa ar Ynys Môn. Bydd y prosiect hwn yn taflu goleuni arni ac yn dathlu ei chyflawniadau unigol, tra hefyd yn agor trafodaeth am hanes menywod yn gyffredinol ac yn ailganolbwyntio ar straeon menywod nodedig y gorffennol sy'n aml yn cael eu hanghofio.
‎&²Ô²ú²õ±è;
Dyddiadurwraig Bodelwyddan
Ganwyd yr Arglwyddes Margaret Verney fel Margaret Maria Hay Williams ar 3ydd Rhagfyr 1844, i deulu o dirfeddianwyr elitaidd yng Ngogledd Cymru, a'i thad yn ail farwnig Bodelwyddan.1 Roedd y teulu'n amlwg ac wedi'i hen sefydlu yn yr ardal leol, yn berchen nid yn unig ar ystâd Bodelwyddan ond hefyd ar Plas Rhianfa ar Ynys Môn. Trosglwyddwyd ystâd Bodelwyddan i'r teulu Williams tua 1690, gyda Syr William Williams yn newid golwg y plasty yn ddramatig a'r ystâd yn newid i incwm tirfeddiannwr ym 1788.2 Roedd Margaret yn disgyn o deulu elitaidd â chysylltiadau da: etifeddodd ei thad John Hay Williams yr ystâd ym 1830, a'i mam oedd merch yr Iarll Amherst. Yn byw gyda'i rhieni a'i chwaer Maude, tyfodd i fyny yng nghefn gwlad Gogledd Cymru. Gan dreulio llawer o'i bywyd cynnar rhwng Llundain a'u cartrefi yng Ngogledd Cymru, gan gymryd rhan mewn llawer o weithgareddau gwahanol, roedd ei phlentyndod yn nodweddiadol o ffordd o fyw aristocrataidd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Mae llawer o’i phlentyndod yn hysbys oherwydd y cofnodion dyddiadur dyddiol helaeth a gofnododd rhwng 9 a 12 oed yn y blynyddoedd 1854–7.3 Treuliodd ei hamser ym Modelwyddan yn diddanu perthnasau ac yn cymdeithasu, fel ymweliad ei chefnder Herietta ym mis Hydref 1854, lle mae hi’n disgrifio ‘Ar ôl cael cwmni cyhyd rydym yn falch o fod ar ein pennau ein hunain eto’.4 Roedd ymweld â thai nodedig eraill, fel Plas Newydd a Chastell Penrhyn, yn aml hefyd. Mae sôn am daith o amgylch Gogledd Cymru, wrth iddi gofnodi ‘Rydym nawr yn mynd i Rhianfa am wythnos ac oddi yno daith o amgylch y mynyddoedd’, sy’n manylu ymhellach ar ymweliadau ag Eryri, lleoedd nodedig fel Beddgelert a chastell Dolbadarn.5 Mae’r cofnodion sy’n trafod Gogledd Cymru yn rhoi cipolwg allweddol ar y berthynas a’r cysylltiadau â’r lleoliad hwn, rydym yn teimlo bod ganddi hoffter at yr ardal hon a Bodelwyddan.
Mae ei dyddiaduron hefyd yn cynnwys gwybodaeth am ei hamser yn Llundain a'r nifer o wahanol weithgareddau a fwynhaodd megis teithiau 'i'r gerddi sŵolegol' a gweld y teulu brenhinol.6 Mae sôn am deithiau i amgueddfeydd, safleoedd hanesyddol ac amser a dreulir yn mynychu dawnsfeydd ac yn peintio. Mae hi hefyd yn mynd ar daith o safleoedd hanesyddol Lloegr, yn fwyaf nodedig Stonehenge, gyda darluniau wedi'u cynnwys. Mae ei chofnodion dyddiadur diweddarach yn canolbwyntio arni'n mynychu'r academi ddawns a'r Polytechnig. Mae'r dyddiaduron yn rhoi syniad o'r gymdeithas y mae hi'n tyfu i fyny ynddi a'r profiadau sy'n ei llunio. Gellir eu defnyddio hefyd i weld y berthynas rhwng Margaret ac aelodau ei theulu megis ei chwaer Maude a'i rhieni, y mae'n ymddangos bod ganddi berthynas agos â nhw. Gellir archwilio diddordebau personol Margaret oherwydd ei chyfeiriadau at lenyddiaeth a hanes, megis concwest Edward I o Gymru, sy'n ddefnyddiol gan eu bod yn darparu sylfaen sy'n llywio ei gweithiau diweddarach. Mae'r cofnodion hyn yn rhoi golwg uniongyrchol ar ei bywyd a gellir gweld y newidiadau yn ei hysgrifennu a'i haddysg hefyd. Ar y cyfan, cawn yr argraff bod plentyndod Margaret ym Modelwyddan yn un cadarnhaol, wrth iddi gofnodi ‘heddiw rydyn ni’n mynd adref i Fodelwyddan annwyl’ ac ‘rydym wedi ymgartrefu eto ym Modelwyddan mewn heddwch a hapusrwydd’.7 Mae’r dyddiaduron yn caniatáu cipolwg ar feddwl plentyn o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, gan weld ei meddyliau’n uniongyrchol wrth iddi eu hysgrifennu yn ogystal â’r gymdeithas elitaidd y cafodd ei magu ynddi.
Ffynonellau
Mae'r dogfennau hyn yn ddefnyddiol iawn er mwyn gallu deall bywyd cynnar Margaret a phlentyndod aristocrat o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg a oedd yn tyfu i fyny ar ystâd dirfeddiannus fel Bodelwyddan. Gall dadansoddi pellach ganiatáu dealltwriaeth o ddeinameg ei theulu a'i pherthnasoedd â'i rhieni. Mae hi'n treulio cyfnodau o'i hamser i ffwrdd oddi wrth ei rhieni, yn aml ei thad, er ein bod yn cael yr argraff ei bod wedi cael perthynas gadarnhaol â'r ddau. Clywn sut y 'aeth mam â'r cwmni i Ynys Lawd. Cawson ni ginio yn y bwthyn eto', sy'n awgrymu ei bod yn arferiad cyffredin i fod ar wahân.8 Yn aml mae achlysuron pan fyddai ei rhieni i ffwrdd am gyfnod hirach fel y mae Margaret yn nodi 'aeth mam a dad i ffwrdd y prynhawn yma i Blas Newydd lle maen nhw i aros am ddwy noson'.9 Yn aml, byddai Margaret a'i chwaer yn cael eu tynnu o sefyllfaoedd cymdeithasol neu eu heithrio oherwydd oedran. Mae hi hefyd yn cofnodi sut y llwyddodd i ymuno â nhw, 'ar ôl i'r bobl sy'n oedolion gael eu cinio'.10 Byddai disgwyl y byddai plant y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn cael eu gwahanu oddi wrth weithgareddau'r oedolion, sy'n amlwg yn wir yn nyddiaduron Margaret. Fodd bynnag, rydym yn dal i ddeall ei bod wedi treulio cryn dipyn o amser gyda'i dau riant, a arweiniodd at berthynas dda.
Roedd ei theulu’n uchel eu parch ac wedi hen sefydlu yn yr ardal, gan feithrin cysylltiadau agos â’r gymuned. Fodd bynnag, yn ystod ei seremoni dod i oed gwelwn rywfaint o wrthdaro, gyda braidd dim ymdrech i goffáu’r digwyddiad a gweithwyr lleol yn gwrthod mynychu, gan roi’r esgus eu bod yn ‘rhy hen i ddisgwyl unrhyw ffafrau pellach’.11 Er gwaethaf y dirywiad hwn mewn poblogrwydd a theimlad da, gwnaeth blynyddoedd diweddarach Margaret, yn enwedig ei phresenoldeb yn y gymuned a’i gwaith addysgol, gwella'r berthynas hwn. Mae thema crefydd hefyd yn amlwg drwy gydol y dyddiaduron, wrth i ni weld ei bod yn mynychu pregethau yn Ynys Môn a Llundain, gan awgrymu bod hwn yn ffocws pwysig ym mywyd teuluol ac yn cael ei lywio gan ddisgwyliadau cymdeithasol. Gwelir newidiadau yn ei barn ar grefydd, wrth iddi ddisgrifio’n gynnar sut ‘aethom i eglwys Biwmares, pregethodd y curad bregeth hardd’. Yn ddiweddarach, mae hi’n disgrifio sut na all alw pregeth yn ‘brydferth, roedd yn bwnc mor ofnadwy’.12 Mae’r dyddiaduron hyn yn darparu manylion manwl lle gellir astudio’r themâu a’r disgwyliadau cymdeithasol ehangach, rydym yn gallu cael barn Margaret a deall y pynciau sy’n bwysig iddi.
‎&²Ô²ú²õ±è;
Awdur TÅ· Claydon
Priododd Margaret â’r Arglwydd Edmund Hope Verney, y 3ydd barwnig ym 1868.13 Etifeddodd teulu Verney ystâd Claydon ym 1620, ac roeddent yn deulu elitaidd sefydledig a chysylltiadau da, a roddodd gysylltiadau pellach i Margaret ag aristocratiaeth. Caniataodd y briodas hon iddi ddilyn ei diddordebau hanesyddol a llenyddol ymhellach. Roedd sedd teulu Verney yn Nhŷ Claydon yn cynnwys llawer iawn o lythyrau teuluol, dyddiaduron a dogfennau yn archifau’r ystâd, a oedd wedi’u casglu’n flaenorol gan lysfam ei gŵr, Frances Parthenope, i’w cyhoeddi. Aeth Margaret ati i gwblhau’r dasg hon a chyfrannu at astudiaethau achyddol teulu ei gŵr. Gorffennodd lawer o waith ei rhagflaenydd gan hwyluso cyhoeddi dwy gyfrol gan Frances. Fe wnaethant gynhyrchu hanes teulu manwl yn ystod yr ail ganrif ar bymtheg, gyda’r ddwy gyfrol gyntaf yn dwyn y teitl Memoirs of the Verney Family: During the Civil War, y ddwy wedi’u cyhoeddi yn enw Frances, mae ychwanegu rhagair Margaret yng nghyfrol II yn ei gwneud hi’n glir ei bod hi wedi ymwneud â hwyluso cyhoeddi’r cyfrolau cynharach ym 1892.14 Cyhoeddwyd cyfrolau Margaret ei hun yn ddiweddarach ym 1894 a 1899, a’r drydedd gyfrol oedd Memoirs of the Verney Family: During the Commonwealth 1650–60.15 Y bedwaredd gyfrol a’r gyfrol olaf oedd Memoirs of the Verney family: Restoration to the Revolution 1660–1696.16 Roedd diddordebau mewn achau a hanes yn gyffredin ymhlith uchelwyr y bedwaredd ganrif ar bymtheg, er bod dim llawer o fenywod yn ymwneud a'r maes, sy'n gwneud cyflawniadau’r menywod hyn yn fwy nodedig. Ymgynghorwyd â thua 30,000 o ddogfennau yn ystod y broses ysgrifennu a golygu, felly mae cyhoeddi'r dogfennau hyn yn dangos ei hangerdd a'i brwdfrydedd dros ysgrifennu hanesyddol ac yn gweithredu fel cyflawniad trawiadol ac yn atgof o gyfraniadau menywod mewn cyhoeddi yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.17
Yn ddiweddarach yn ei bywyd cyhoeddwyd rhagor o hanes TÅ· Claydon, gyda'r ddwy gyfrol o Verney Letters of the Eighteenth Century from the MSS. at Claydon House ym 1930.18 Mae hyn yn dangos ymroddiad hir i'r prosiect hwn a diddordeb gydol oes. Cafodd y gweithiau llenyddol hyn dderbyniad cadarnhaol a phrofodd yn fenter lwyddiannus, fel y cawsant eu hailargraffu flynyddoedd yn ddiweddarach. Roedd eu cyhoeddi yn gamp fawr ac nid yn gyffredin i fenywod ar yr adeg hon, ac felly rhaid dathlu'r gamp hon.
Ffynonellau
Cofiannau Verney, Cyf. III
Margaret M. Verney, Memoirs of the Verney Family: During the Commonwealth 1650–1660, Cyf. III (Llundain, 1894)
Llythyrau Verney
Margaret M. Verney, Verney letters of the eighteenth century from the mss. at Claydon House, Cyf. I (Llundain, 1930)
Nid cyhoeddi hunangofiannau’r teulu Verney oedd ei hunig fenter i’r byd llenyddol, gan iddi gyhoeddi nifer o weithiau eraill, fel ‘Bywgraffiadau Bucks’ ar gyfer Pwyllgor Addysg Swydd Buckingham ym 1912.19 Mae’r gyfrol hon yn manylu ar hanes y sir, o’r Eingl-Sacsoniaid hyd at y 19eg ganrif. Mae’n darparu gwybodaeth sylfaenol am ffigurau lleol drwy gydol hanes i blant y sir, gan ddangos ei gwybodaeth a’i diddordeb mewn llenyddiaeth hanesyddol ymhellach, ond hefyd ei chyfranogiad mewn addysg. Aeth ymlaen i gyhoeddi llawer o weithiau llenyddol a bywgraffiadau eraill. Mae prosiectau cyhoeddi a llenyddol yr Arglwyddes Margaret Verney yn ei hamlygu fel menyw hynod fedrus ond maent hefyd yn dangos cyfraniadau a phwysigrwydd menywod aristocrataidd y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ehangach.
‎&²Ô²ú²õ±è;
Hyrwyddwr Addysgol Plas Rhianfa
Daeth yr Arglwyddes Margaret Verney yn ffigur lleol amlwg yng Ngogledd Cymru, fel etifeddes Plas Rhianfa ar Ynys Môn, roedd hi mewn sefyllfa berffaith i gymryd rhan mewn achosion lleol. Bwriad adeiladu Plas Rhianfa gan ei thad oedd darparu cartref i'w weddw a'i ferched ar ôl ei farwolaeth, wrth i ystâd Bodelwyddan basio i'r etifedd gwrywaidd agosaf. Dechreuodd yr adeiladu ym 1849, gyda'r enw 'Rhianfa' yn golygu 'Treswylfa'r Merched'.20 Fe'i hadeiladwyd yn null castell Ffrengig a ddyluniwyd yn gyfan gwbl gan Syr John a'r Arglwyddes Sarah. Gan gymryd ysbrydoliaeth o ddyluniad Ffrengig, defnyddiodd ddeunyddiau lleol hefyd, gyda motiffau a symbolau Cymru.21 Cynlluniwyd y tŷ i fod yn amlwg ar yr Ynys, gan eistedd ar Afon Menai, fe'i gosodwyd i edrych drosodd ar y tir mawr, gan ymgorffori'r gymuned leol yn ei galon.
Gan gymryd rhan fawr yn hyrwyddo addysg uwch ac yn ehangach addysg merched yng Nghymru, roedd cyfraniad Margaret at ddatblygiad cynnar Prifysgol ¾«¶«´«Ã½ yn arwyddocaol iawn. Gan ei bod wedi cofrestru yn y sefydliad o'r blaen, fel y gwnaeth llawer o deuluoedd lleol aristocrataidd, meithrinodd gysylltiadau â'r brifysgol o'i dyddiau cynnar. Hi oedd y fenyw gyntaf i gael ei gosod ar y cyngor, gan ddod yn aelod gweithredol o Lys Prifysgol Cymru o 1894–1922, gan ddangos cyfraniad allweddol o'r cychwyn cyntaf.22 Fe'i penodwyd hefyd yn ddirprwy ganghellor iau'r brifysgol ym 1919, y fenyw gyntaf i wasanaethu yn y rôl hon.23 Daeth hefyd yn gynrychiolydd ar lys Llyfrgell Genedlaethol Cymru a chyngor ¾«¶«´«Ã½.24 Daeth yn rhan annatod o ddatblygiad addysg uwch yng Ngogledd Cymru a'r wlad yn ehangach. Er bod hyrwyddo a noddi addysg prifysgol yn hynod bwysig i Margaret, yr ymgyrchu dros addysg menywod a'i hysbrydolodd fwyaf, gan ddod yn brif achos ei chyfranogiad. Ymgymerodd â llywyddiaeth Cymdeithas Hyrwyddo Addysg Merched yng Nghymru, gan ddod yn ffigur allweddol wrth ymgyrchu dros fynediad a chyfranogiad menywod yn y maes addysgol. Hi hefyd oedd 'ysgrifennydd anrhydeddus ysgoloriaethau merched' ym Mhrifysgol ¾«¶«´«Ã½, ac ar ôl ei marwolaeth sefydlwyd cronfa ysgoloriaethau yn ei henw, gan nodi ei phwysigrwydd a'i heffaith o fewn y Brifysgol.25 Roedd y rôl a chwaraeodd mewn hyrwyddo addysg yn hynod bwysig, gan ddod â llawer o'r problemau a welodd gyda'r argaeledd a'r ddarpariaeth ddysgu i'r amlwg.
Roedd Plas Rhianfa yn darparu llwyfan parhaus lle gallai chwarae rhan fawr a amlwg yn y gymdeithas. Ar ben hynny, yn ogystal â'i phwysigrwydd i addysg leol, roedd hi hefyd yn gweithredu fel ffigur lleol pwysig gyda chyfranogiad mewn digwyddiadau ac arddangosfeydd lleol. Mae ei chyfranogiad yn sioe flodau Llandegfan ym 1906, lle disgrifiodd Mr Edwards, pennaeth yr ysgol gyngor, hi fel 'rhinweddau hen deulu Cymreig gyda rhinweddau gwraig hynod ddiwylliedig ar flaen y gad ym mhob mudiad modern tuag at oleuedigaeth a chynnydd' yn dangos hyn.26 Gwelir hyn hefyd wrth iddi roi araith yng nghyfarfod agoriadol neuadd y plwyf ym 1904.27 Er ei bod yn fenyw brysur, llwyddodd i ddod o hyd i amser i ddangos gwerthfawrogiad a chyfranogiad yn ei phlwyf lleol, a gafodd groeso caredig gan nifer. Trwy'r darnau papur newydd hyn gallwn ddeall ei bod yn aelod gwerthfawr iawn o'r gymdeithas ac yn uchel ei pharch. Mae dangos ei chefnogaeth i'r gymuned ehangach hefyd yn amlwg yn y cyfranogiad gwleidyddol a ddangosodd. Ymgyrchu dros uchelgeisiau gwleidyddol ac achos rhyddfrydol ei gŵr a'i mab.28
Mae ei gallu i sefydlu ei hun yn y gymuned a chreu enw a gwaddol sefydlog a pharchus yn hanfodol i'n dealltwriaeth o gymeriad Margaret. Mae hyn yn amlwg ar ôl gwarth ei gŵr ym 1891, a arweiniodd at euogfarn droseddol am erlid merch dan oed.29 Gan arwain at ei ddiswyddo fel AS a'i gwarth yn gymdeithasol. O fewn y cythrwfl hwn, llwyddodd i barhau â'i hymdrechion ei hun a sefydlu ei hun yn academaidd ac yn broffesiynol, er gwaethaf camymddygiad a gweithgaredd troseddol ei gŵr. Yn yr erthygl papur newydd sy'n manylu ar achos llys ei gŵr, disgrifir Margaret 'fel un o'r menywod mwyaf pur, mwyaf addfwyn, mwyaf clen'.30 Mae hyn yn awgrymu ei bod yn dal i gael ei pharchu ac nad oedd wedi'i chreithio cymaint yn gymdeithasol na'i chysgodi gan gamymddygiadau ei gŵr yn y gymdeithas ag y gallwn ddisgwyl. Llwyddodd i ddilyn ei llwyddiannau ei hun a gadael gwaddol hynod gadarnhaol yn ei henw ei hun.
Ffynonellau
Plas Rhianfa
Sarah Hay Williams (o ddyddiadur), Plas Rhianfa: A Short History, Prifysgol ¾«¶«´«Ã½
Cymdeithas Ysgoloriaethau
Cymdeithas Ysgoloriaethau Gogledd Cymru: Adroddiad y Pedwerydd Cyfarfod Blynyddol, 2 Gorffennaf 1884, ¾«¶«´«Ã½
‎&²Ô²ú²õ±è;
Pwyntiau i Gloi
Roedd bywyd Margaret yn un llawn cyflawniad a llwyddiant o fewn cymdeithas aristocrataidd. Gan ddod o deulu o dirfeddianwyr yng Ngogledd Cymru, datblygodd hoffter at yr ardal a fyddai’n ei dilyn drwy gydol ei hoes. Paratôdd ei bywyd cynnar hi ar gyfer ymuno â’r gymdeithas elitaidd hon gyda Bodelwyddan yn chwarae rhan fawr yn ei magwraeth. Roedd hi’n hynod gyflawn, gan ddefnyddio ystâd ac archifau ei gŵr i fynd ar drywydd cyhoeddi ei gwaith ei hun, tra hefyd yn cyfrannu at lenyddiaeth yn ehangach. Mae ei hetifeddiaeth yn dal i gael ei theimlo yng Ngogledd Cymru, lle darparodd ei chyfraniad i Brifysgol ¾«¶«´«Ã½ a’r rolau a lenwodd ddatblygiad allweddol, a’i hymgyrchu dros addysg menywod yn arwyddocaol iawn. Rhaid taflu goleuni newydd ar fywyd Margaret er mwyn deall a dathlu ei chyflawniadau’n wirioneddol a dechrau trafodaeth agored am gyfraniadau menywod drwy gydol hanes.
‎&²Ô²ú²õ±è;
Dolenni i Brosiectau Tebyg
Darllen Pellach
Evans, A. S. a R. F. Sandham, Bodelwyddan Castle: A brief history (Ymddiriedolaeth Castell Bodelwyddan).
Evans, S., Coming of Age Celebrations on Welsh Landed Estates: Gentry, Culture and Society, c.1770–1920 (Martlesham, 2025).
Huff, C., British Womens Diaries: A Descriptive Bibliography of selected nineteenth century womens manuscript diaries (Efrog Newydd, 1985).
Rees, L. A., ‘ ‘‘I serve my God, and I fear not man’’: The Rebecca Riots and a female landowner’s response to Welsh Rural Protest, 1843-44’, yn Terence Dooley, Maeve O’Riordan a Christopher Ridgway (gol), Women in the Country House in Britain and Ireland (Dulyn, 2018) pp. 186–99.
Morris, R. J., Men, Women and Property in England, 1780–1870 (Caergrawnt, 2005).
Reynolds, K. D., Aristocratic Women and Political Society in Victorian Britain (Rhydychen, 1998).
Williams, J. G., The University College of North Wales: Foundations 1884–1927 (Caerdydd, 1985).
Cyfeiriadau
1 H. E. D. Blakiston, ‘Verney [nee Hay Williams], Margaret Maria, Lady Verney’, Oxford Dictionary of National Biography, ar-lein (cyrchwyd 15 Tachwedd 2025).
2 A. S. Evans a R. F. Sandham, Bodelwyddan Castle: A brief history (Ymddiriedolaeth Castell Bodelwyddan).
3 Dyddiadur Margaret M. Hay Williams (9 oed. Cyf. I) o Fodelwyddan, 1854, Archifau Prifysgol ¾«¶«´«Ã½ 26565-26567.
4 Ibid.
5 Ibid.
6 Ibid.
7 Ibid.
8 Jwrnal Margaret M. Hay Williams (12 oed. Cyf. II) o Fodelwyddan’, 1857, Archifau Prifysgol ¾«¶«´«Ã½ 26565-26567.
9 Ibid.
10 Jwrnal Margaret M. Hay Williams (12 ½ oed. Cyf. III) o Fodelwyddan’, 1857, Archifau Prifysgol ¾«¶«´«Ã½ 26565-26567.
11 S. Evans, Coming of Age Celebrations on Welsh Landed Estates: Gentry, Culture and Society c.1770–1920 (Martlesham, 2025), t. 181.
12 Jwrnal Margaret M. Hay Williams (12 ½ oed. Cyf. III) o Fodelwyddan’, 1857, Archifau Prifysgol ¾«¶«´«Ã½ 26565-26567.
13 Blakiston, ‘Verney [nee Hay Williams], Margaret Maria, Lady Verney’.
14 Frances Verney Parthenope, Memoirs of the Verney Family: During the Civil war, Cyf. II (Llundain, 1894).
15 Margaret, M. Verney, Memoirs of the Verney Family: During the Commonwealth 1650–1660, Cyf. III (Llundain, 1894).
16 Margaret, M. Verney, Memoirs of the Verney family: Restoration to the Revolution 1660–1696’, Cyf. IV (Llundain, 1894).
17 Blakiston, ‘Verney [nee Hay Williams], Margaret Maria, Lady Verney’.
18 Margaret M. Verney, Verney letters of the eighteenth century from the mss. at Claydon house, Cyf. I (Llundain, 1930).
19 Margaret M. Verney, Bucks Biographies (Rhydychen, 1912).
20 Sarah Hay Williams (o dyddiadur), Plas Rhianva: A short History, Archifau Prifysgol ¾«¶«´«Ã½, t. 2.
21 Ibid., t. 2.
22 J. G. Williams, The University College of North Wales: Foundations 1884–1927 (Caerdydd, 1985) t. 78.
23 Ibid., t. 78.
24 Blakiston, ‘Verney [nee Hay Williams], Margaret Maria, Lady Verney’.
25 Cymdeithas Ysgoloriaethau Gogledd Cymru: Adroddiad y Pedwerydd Cyfarfod Blynyddol, 2 Gorffennaf 1884, ¾«¶«´«Ã½.
26 Llyfr Plwyf Landegfan, Archifau Prifysgol ¾«¶«´«Ã½.
27 Ibid.
28 Blakiston, ‘Verney [nee Hay Williams], Margaret Maria, Lady Verney’.
29 'Captain Verney: It was his wife’s money he squandered', Evening Express, 8 Mai 1891, wedi'i gyrchu drwy Bapurau Newydd Cymru Ar-lein.
30 Ibid.
(Gan Issy Marston)