¾«¶«´«Ã½

Mae Prosiect Penrhyn yn un o fentrau craidd Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru. Mae’n dod â rhwydwaith rhanbarthol bywiog o bartneriaid dreftadaeth ddiwylliannol, cymuned, busnes ac academaidd ynghyd i ennyn ymgysylltiad gwell â hanes lleol a byd-eang ystâd y Penrhyn.

O’r adeg y datblygodd yn y cyfnod canoloesol hyd at ddechrau’r ugeinfed ganrif, stad y Penrhyn oedd y grym pennaf ym mywyd gogledd orllewin Cymru. Roedd y dylanwad hwn yn ymestyn ar draws tirddaliad enfawr ac yn cynnwys pob elfen o gymdeithas – o diwydiant, gwleidyddiaeth, diwylliant a chrefydd i bensaernïaeth, iaith, ffermio a rheoli tir. Mae stori ac etifeddiaeth Penrhyn yn gymhleth ac yn amlochrog, yn hynod leol a rhyngwladol o ran maint – ac wedi’u trwytho â llinynnau pwysig o gryn ddadlau a chynnen, yn arbennig pa mor ganolog yw’r fasnach gaethweision drawsiwerydd i hanes yr ystâd a’i rôl hanfodol yn hanes llechi, gan gynnwys Streic Fawr Chwarel y Penrhyn 1900-03.

Mae Penrhyn wedi bod yn ganolog i hanes, tirweddau a hunaniaeth gogledd orllewin Cymru ers y cyfnod canoloesol, ac eto mae yna brinder o ymchwil arno. Mae Prosiect Penrhyn wedi’i sefydlu gan Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru i gydnabod bod Penrhyn yn cynnig prism rhagorol ar gyfer archwilio hanes y rhanbarth, ei gymunedau a chysylltiadau â’r byd ehangach. Mae gan y rhaglen ymchwil a gynhyrchir gan Brosiect Penrhyn y potensial i fod yn drawsnewidiol: gan archwilio naratifau sefydledig, cwestiynu canfyddiadau a mythau traddodiadol a darparu dehongliad trwyadl sy’n cynnig newid sylweddol ar gyfer dealltwriaeth o, ac ymgysylltu â, hanes lleol, diwylliant, tirweddau a hunaniaeth Gwynedd.

Ategwyd Prosiect Penrhyn gan gwblhad prosiect catalogio mawr yn Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol ¾«¶«´«Ã½, sy’n hwyluso mynediad i’r corpws llawn o gofnodion a gynhyrchwyd gan deuluoedd ac ystâd y Penrhyn am y tro cyntaf. Mae’r prosiect hefyd yn cydblethu â dwy fenter gysylltiedig bwysig sy’n addo gwneud cyfraniadau pellgyrhaeddol tuag at ddatblygu a hyrwyddo treftadaeth, diwylliant, twristiaeth ac economi’r rhanbarth, sef Llechi Cymru | Cais Treftadaeth y Byd UNESCO Llechi Cymru a strategaeth yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol ar gyfer trawsnewid y ffordd y mae stori Castell Penrhyn yn cael ei chyflwyno i’r cyhoedd trwy feysydd cydgysylltiedig dehongli treftadaeth, profiad ymwelwyr ac ymgysylltu â’r gymuned.

Mae Castell Penrhyn, sydd wedi'i leoli ar gyrion ¾«¶«´«Ã½, yn un o brif plasdai'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru. Am ganrifoedd bu’n sylfaen grym i un o’r ystadau mwyaf a mwyaf dylanwadol yng Nghymru.

Mae Archif Ystad y Penrhyn yn gyfres barhaus o gofnodion a grëwyd gan y stad a’i pherchnogion olynol: teuluoedd Gruffydd, Williams, Pennant a Douglas-Pennant, rhwng y drydedd ganrif ar ddeg a’r ugeinfed ganrif. Roedd yn un o’r archifau ystad mwyaf a gafwyd gan Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol ¾«¶«´«Ã½ yn ystod canol yr ugeinfed ganrif, i ddechrau trwy adnau mawr ym mis Mawrth 1939, gyda chroniadau sylweddol ym mis Chwefror a mis Medi 1966 ac ym 1999.

Erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd ystâd y Penrhyn yn ymestyn i tua 72,000 erw, sef yr ystâd drydedd fwyaf yng Nghymru. O’r adeg y datblygodd yn y cyfnod canoloesol, bu’n rym tra-arglwyddiaethol ym mywyd gogledd orllewin Cymru, yn ymestyn ar draws sylfaen dirddaliad enfawr ac yn cael effaith ddwys ar bob agwedd o gymdeithas, yn amrywio o ddiwydiant, gwleidyddiaeth, diwylliant a chrefydd, drwodd i bensaernïaeth, iaith, ffermio a thirwedd. Mae'r archif yn cynnwys cofnodion yn ymwneud â'r uchod i gyd - o ran amrywiaeth ei cynnwys a'i faint does dim casgliad cystal ymhlith archifau ystadau ¾«¶«´«Ã½.

Mae’r rhan fwyaf o’r cofnodion yn ymwneud â chaffael, cydgrynhoi, rheoli ac etifeddu’r ystad – gweithredoedd teitl, setliadau, rhenti, cyfrifon, gohebiaeth, mapiau ac arolygon. Fodd bynnag, mae hanes, cymeriad ac etifeddiaeth Penrhyn yn gymhleth ac yn amlochrog, gan gynnwys themâu a chyfnodau arwyddocâol, dadleuol a chynnen. Y nodweddion hyn sy’n rhoi gwerth treftadaeth ac ymchwil nodedig i archif y Penrhyn, fel casgliad o arwyddocâd lleol, cenedlaethol a byd-eang, gan gynnwys:

• Cofnodion sy’n manylu ar ddatblygiad cynnar ystad dir yng ngogledd Cymru y tu hwnt i gyfyngiadau traddodiadol y system frodorol o ddaliadaeth ac etifeddiaeth (a elwir yn cyfran), gan gynnwys enghreifftiau niferus o drawsgludiad yn tir prid, grantiau o dir yn gysylltiedig â theyrngarwch y teulu yn ystod cyfnod Gwrthryfel Glyndŵr, a phapurau yn tystio i ymddangosiad y teulu Gruffydd, un o'r teuluoedd bonedd mwyaf pwerus yng ngogledd Cymru erbyn y bymthegfed ganrif.
   
• Cofnodion yn ymwneud â chysylltiadau’r ystâd â chaethwasiaeth ar draws yr Iwerydd a'i tir a gweithrediad yn Jamaica o tua 1660 hyd c.1940, gan gynnwys papurau yn manylu ar ddatblygiad a rheolaeth eu planhigfeydd siwgr a’u rôl yn y fasnach gaethweision.
   
• Cofnodion yn ymwneud â Chwarel Penrhyn ym Methesda, a ddatblygodd i fod yn un o'r rhai mwyaf yn y byd, gan gyflogi 3,000 o ddynion yn ei hanterth, allforio llechi ar raddfa fyd-eang a chael dylanwad dwfn ar gymeriad y gymdeithas ranbarthol; gan gynnwys cofnodion sydd o bwys i hanes llafur, hawliau gweithwyr ac undebaeth lafur, yn arbennig Streic Fawr 1900–03 (yr anghydfod diwydiannol hiraf yn hanes Prydain hyd heddiw).
   
• Cofnodion yn manylu ar un o'r rhaglenni mwyaf uchelgeisiol o 'wella' ystadau ym Mhrydain, a oruchwyliwyd gan yr amryddawn Benjamin a James Wyatt, a wasanaethodd fel prif stiward yr ystâd rhwng 1786 a 1859. Roedd y buddsoddiad sylweddol yn yr ystâd yn canolbwyntio'n bennaf ar seilwaith i gynnal y diwydiant llechi, ond hefyd yn ymestyn i amgead (dadleuol) gwastraff mynydd, adeiladu ffyrdd, cynhyrchiant amaethyddol gwell, coedwigaeth, tai a datblygu amwynderau lleol megis ysgolion, gwestai ac eglwysi.
   
• Cofnodion yn ymwneud â dadleuon gwleidyddol, crefyddol a chymdeithasol yng Nghymru ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, pan dargedwyd yr Arglwydd Penrhyn – a nodweddid fel landlord Seisnig, Anglicanaidd, Torïaidd – gan fudiad radical-anghydffurfiol Cymreig pwerus a oedd yn ceisio dymchwel system draddodiadol cymdeithas a gwleidyddiaeth Cymru dan lywyddiaeth y bonedd. 
   

Heddiw mae'r casgliad yn cael ei gadw ar gyfer y genedl gan Brifysgol ¾«¶«´«Ã½. Fe’i hystyrir yn un o asedau treftadaeth ddiwylliannol pwysicaf y Brifysgol: yn adnodd ymchwil unigryw ar gyfer staff academaidd a myfyrwyr, ac yn alluogwr strategol sy’n cyfrannu at frand deallusol byd-eang a statws y Brifysgol fel canolbwynt diwylliannol ar gyfer y rhanbarth.

I gael mynediad i Gatalog yr Archif ewch i:

Yn 2018, roedd Prifysgol ¾«¶«´«Ã½ yn falch iawn o groesawu Uwch Gomisiynydd Jamaica, Mr. Seth George Ramocan, i’r DU. Ffocws yr ymweliad oedd arddangosfa a thrafodaeth o’r cofnodion unigryw yn archif ystâd y Penrhyn yn ymwneud â Jamaica, planhigfeydd siwgr y teulu Pennant, a chysylltiad hir Penrhyn â hanes caethwasiaeth trawsatlantig. Pwysleisiodd Mr Ramocan bwysigrwydd y cofnodion hyn i bobl Jamaica a phawb yr effeithir arnynt gan etifeddiaeth caethwasiaeth, gan annog Prifysgol ¾«¶«´«Ã½ i gymryd camau i wneud y cofnodion yn hygyrch yn fyd-eang trwy ddigideiddio a phartneriaeth. Roedd y digwyddiad yn tanlinellu arwyddocâd y gwaith diwylliannol, academaidd a threftadaeth a wnaed gan ein Cydymaith Ymchwil er Anrhydedd Dr. Marian Gwyn ar hanes ystâd y Penrhyn, etifeddiaeth caethwasiaeth a Hanes Pobl Dduon dros nifer o flynyddoedd. Mae Marian wedi bod yn rhan annatod o ddatblygiad Prosiect Penrhyn.

Ym mis Rhagfyr 2024, dyfarnwyd grant i Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol ¾«¶«´«Ã½ ac Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru i ddigideiddio detholiad cynrychioliadol o Bapurau Jamaica a'u gwneud ar gael am ddim ar-lein. Dyfarnwyd y grant o £14,850 fel rhan o Gronfa Diwylliant, Treftadaeth a Chwaraeon Gwrth-Hiliol Llywodraeth Cymru 2024/25, sy'n cefnogi sefydliadau i gyfrannu at gyflawni , sy'n cynnwys blaenoriaethau o amgylch gosod y naratif hanesyddol cywir a chreu adnoddau ar gyfer addysg, dysgu a dehongli treftadaeth gwrth-hiliol. Nod y prosiect hwn yw bywiogi'r casgliad - sylfaen dystiolaeth o rôl Cymru a Phrydain mewn caethwasiaeth drawsatlantig - a grymuso unigolion a chymunedau ledled Cymru ac yn rhyngwladol i ymgysylltu ag ef trwy eu lens eu hunain. Hyd yn hyn mae'r Archifau a Chasgliadau Arbennig wedi penodi Cynorthwyydd Ymchwil a Digideiddio, sef Ymchwilydd Doethurol Alex Ioannou, ac wedi digideiddio a . Mae tîm Archifau a Chasgliadau Arbennig yn anelu at ddatgelu a chwestiynu eu harferion archifol eu hunain a'r geirfaoedd sy'n cynnal hierarchaethau pŵer trefedigaethol.

Yn 2018, roeddem yn falch iawn o dderbyn grant bach gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri i weithio gyda chymunedau Dyffryn Ogwen i archwilio bywydau a phrofiadau’r cenedlaethau hynny o bobl a fu’n byw ac yn gweithio ar stad y Penrhyn yn ystod y 19eg a 20fed ganrif.

Mae bywydau a phrofiadau’r miloedd hynny o unigolion a oedd yn byw ar y stad fel tenantiaid ac a oedd yn gweithio ar ffermydd stad, neu fel coedwyr, ciperiaid neu yn y Castell fel gweision domestig heb eu hadrodd. Nod y prosiect oedd unioni'r cydbwysedd hwn drwy dynnu ar atgofion a phethau cofiadwy pobl sy'n byw yn yr ardal, a thrwy ymchwilio i gofnodion hanesyddol a gedwir yn Archifau Prifysgol ¾«¶«´«Ã½ ac Archifau Gwynedd.

Cynhaliwyd y prosiect treftadaeth gymunedol ar draws 2018, dan arweiniad Dr. Marian Gwyn, gyda sesiynau cof a chofiadwy yn Neuadd Ogwen, Bethesda, diwrnod hanes Cymraeg lleol yn Neuadd Hendre, Talybont, teithiau tywys o amgylch Moel Faban a Llandygai, gweithdai a sesiynau hyfforddi yn yr archifau ym Mangor a Chaernarfon, a chynhadledd diwedd prosiect yng Nghastell Penrhyn. Cyfrannodd dwsinau o bobl ffotograffau, cofnodion ac atgofion yn ystod y digwyddiadau a’r gweithgareddau, a oedd yn sail i’r gwaith o greu arddangosfa dros dro a llyfryn dwyieithog yn myfyrio ar themâu ffermio, tirwedd, helwriaeth a photsio, tai stad, gwasanaeth yng Nghastell Penrhyn a gwerthiant y stad.

Arddangoswyd yr arddangosfa yng Nghoridor yr Is-Ganghellor ym Mhrifysgol ¾«¶«´«Ã½ ac yn ddiweddarach yn Llyfrgell Bethesda, mewn cydweithrediad â Phartneriaeth Dyffryn Ogwen.

Roedd Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru yn gefnogwr balch o’r ymdrechion rhanbarthol, dan arweiniad Cyngor Gwynedd, i ennill Statws Treftadaeth y Byd UNESCO ar gyfer Tirweddau Llechi Gogledd Orllewin Cymru. Cadarnhawyd y dynodiad hwn yn 2021 ac mae’n rhoi hwb mawr i dreftadaeth, diwylliant ac economi’r rhanbarth.

Mae cysylltiad annatod rhwng y dirwedd lechi a hanes stad y Penrhyn – gan adlewyrchu esblygiad cymdeithas amaethyddol ucheldirol i un a ddominyddir gan y diwydiant llechi; gyda threfi, chwareli a chysylltiadau trafnidiaeth yn cerfio'u ffordd drwy fynyddoedd Eryri i lawr i'r porthladdoedd a gysylltai diwydiant chwareli Gwynedd â rhannau eraill o'r byd.

Mae Prifysgol ¾«¶«´«Ã½ wedi ymrwymo i gefnogi cymynroddion hirdymor dynodiad Llechi Cymru | Wales Slate, gan gynnwys trwy feysydd ymchwil academaidd a threftadaeth gymunedol.

Gwnaeth Dr. Kayla Jones ei PhD gydag Sefydliad Ymcwhil Ystadau Cymru rhwng 2018-23, gan archwilio sut y gellir defnyddio cyfryngau digidol – a phodledu yn arbennig – i gyfleu cymhlethdodau amlhaenog safleoedd treftadaeth fel Castell Penrhyn.

Fel rhan o’i phrosiect, cynhyrchodd Kayla adnodd digidol newydd – Podlediad Penrhyn – sy’n darparu dehongliadau o ddylanwad Penrhyn yn lleol ac yn fyd-eang, gan ddefnyddio lleisiau gwahanol ar draws y byd academaidd a’r ardal leol i gyfleu naratifau a safbwyntiau amrywiol ystâd y Penrhyn wrth sefydlu model arfer gorau ar gyfer ymarferwyr neu’r diwydiant treftadaeth.

Mae'r podlediad yn cynnwys pum pennod:

• Hanes Cynnar
• Caethwasiaeth a Jamaica
• Bywyd yng Nghastell Penrhyn
• Llechi
• Effaith Penrhyn Heddiw

Darganfod mwy am ymchwil Kayla a 

Yn 2021, partneriodd dau o’n hymchwilwyr doethurol, Matthew Rowland a Kayla Jones, ag Eleanor Harding o’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol i gynnal rhaglen o ddigwyddiadau cyhoeddus yng Nghastell Penrhyn ar y cyd â’r Ŵyl Being Human flynyddol – a gefnogir gan yr AHRC a’r Academi Brydeinig.

Nod y prosiect oedd cyfuno a chyfosod statws canoloesol a modern cynnar Penrhyn fel safle a ffocws ar gyfer canu mawl Gymraeg â theimladau lleol cyfoes tuag at y safle a’i hanes sy’n amrywio o ymddieithrio i elyniaeth llwyr. Roedd y digwyddiad yn cynnig gweithdai ar ysgrifennu barddoniaeth a gofynnwyd i gyfranogwyr ddefnyddio’r cyfrwng hwn i rannu eu safbwyntiau (canmoliaeth, condemniad a llawer yn y canol) ar Gastell Penrhyn. Cynhyrchodd y gweithgareddau creadigol ystod o fewnwelediadau, gan fwydo i ymdrechion yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol i ailddehongli ac ail-leoli’r safle, gyda mwy o gydnabyddiaeth i arwyddocâd y safle y tu hwnt i furiau’r Castell.

Ategwyd y prosiect gan ddiddordebau ymchwil Kayla a Matt, gan gynnwys canfyddiadau’r cyhoedd o blastai yng Nghymru ac arwyddocâd hanesyddol stad y Penrhyn.

‘Hidlodd arian o gaethwasiaeth i ddwylo perchnogion, buddsoddwyr a gweithwyr ledled Cymru. Cefnogwyd yr economi gyfan gan ddiwydiant a masnach Affrica yn ystod oes yr Ymerodraeth Brydeinig.’ Dyma gasgliad o Archwiliad o Goffau’r Fasnach Gaethwasiaeth a’r Ymerodraeth Brydeinig gan Lywodraeth Cymru yn 2020. Mae stad hanesyddol y Penrhyn yng Ngwynedd yn ymgorfforiad o'r geiriau hynny. Ar un adeg roedd yr ystâd yn gorchuddio ardal eang yng ngogledd Cymru, gan gynnwys cannoedd o ffermydd, aneddiadau gwledig, mentrau diwydiannol mawr yn canolbwyntio ar echdynnu ac allforio llechi (sy’n sail i ddyfarniad diweddar Statws Treftadaeth y Byd UNESCO), Castell Penrhyn (a weithredir bellach gan y Ymddiriedolaeth Genedlaethol) a dylanwadodd yn sylweddol ar ddatblygiad ¾«¶«´«Ã½. Roedd y gallu i gronni, rheoli, gwella a manteisio ar y tir hwn, hyd at ddechrau'r ugeinfed ganrif, yn cael ei ariannu gan gyfoeth a gasglwyd yn sgil caethiwo pobl ar blanhigfeydd siwgr yn Jamaica.

Yn 2023, trefnodd ein hymchwilydd PhD, Alex Ioannou, weithdy deuddydd ym Mangor gydag academyddion, archifwyr a gweithwyr treftadaeth proffesiynol, i gymryd rhan mewn pecyn o weithgareddau cyfnewid gwybodaeth yn canolbwyntio ar hanes ystâd y Penrhyn a’i harchifau. Ffurfiwyd y rhwydwaith i sefydlu fframwaith deallusol ar gyfer deall a dehongli archifau Penrhyn ac i ddod o hyd i gofnodion o fewn yr archif i'w blaenoriaethu ar gyfer digideiddio a lledaenu cyhoeddus.

Mae archif ystâd y Penrhyn yn cael ei gadw’n ffurfiol ar gyfer y genedl gan Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol ¾«¶«´«Ã½ ac mae’n sylfaen dystiolaeth hanfodol ar gyfer deall hanes a dylanwad ystâd y Penrhyn ar draws meysydd lleol, cenedlaethol a byd-eang – gan ddarparu mewnwelediad hanfodol i’r cysylltiadau rhwng ‘treftadaeth, fferm, chwarel (a phopeth rhyngddynt)' yr ydym am eu harchwilio yn y prosiect hwn. Fodd bynnag, mae archif ystâd y Penrhyn yn enfawr, ac er ei fod wedi’i gatalogio’n llawn, ychydig iawn o’i gofnodion sydd wedi’u digideiddio a’u gwneud yn hygyrch ar-lein. Mae cwestiynau ymchwil craidd y prosiect hwn wedi’u sefydlu i wneud y storfa helaeth hon o wybodaeth yn fwy hygyrch, darganfyddadwy a defnyddiol:

• Beth all archif ystâd y Penrhyn ei ddatgelu am y cysylltiadau a’r cysylltiadau rhwng caethwasiaeth Caribïaidd a gogledd Cymru?
• Sut y gellir defnyddio’r archif hon i lywio’r gwaith o lunio naratifau cyhoeddus cliriach ar y cysylltiadau rhwng caethwasiaeth, gwladychiaeth a thirwedd, cymdeithas, economi a diwylliant Cymru?
• Pa gofnodion o'r archif ddylai gael eu blaenoriaethu ar gyfer digido a dehongli treftadaeth?

Mae Sefydliad Ymcwhil Ystadau Cymru wedi ymrwymo i ddatblygu'r ymchwil hwn fel blaenoriaeth hirdymor. Cefnogwyd y gweithdy yn garedig gan Grant Ariannu gan Goleg y Celfyddydau, Dyniaethau a Busnes.